Bạn đỡ ngu ngơ rồi đấy – Khi chúng ta học cách “chung sống” với sự phi lý trí

Nếu cuốn sách đầu tay “Bạn không thông minh lắm đâu” giống như một “cú tát” trực diện vào sự tự mãn của trí tuệ con người, thì bước sang năm 2017, David McRaney trở lại với một thái độ có phần “ôn hòa” hơn nhưng không kém phần sắc sảo trong tác phẩm: “Bạn Đỡ Ngu Ngơ Rồi Đấy”.

RẤT ĐÁNG ĐỂ THỬ NHA!!!! Đây không chỉ là một phần tiếp theo đơn thuần. Nó là một khóa huấn luyện nâng cao giúp bạn nhận diện những “vết nứt” sâu hơn trong nhận thức mà trước đây chúng ta chỉ mới lướt qua ở bề mặt.

1. Một sự tiếp nối đầy tính “Phòng thủ”

Đúng như tiêu đề, cuốn sách này mang lại cảm giác chúng ta đã có một sự chuẩn bị tâm lý. Sau khi đã biết mình “không thông minh lắm”, độc giả bắt đầu bước vào giai đoạn chấp nhận và tìm hiểu cơ chế vận hành của những sai lầm đó. McRaney vẫn giữ nguyên cấu trúc “Bạn tưởng là… Sự thật là…”, nhưng lần này ông đào sâu hơn vào các hiện tượng tâm lý học xã hội và cách chúng ta bị thao túng bởi đám đông hoặc chính sự kỳ vọng của bản thân.

Tại sao chúng ta lại nói “Bạn đỡ ngu ngơ rồi đấy”? Bởi vì việc nhận thức được mình đang bị lừa bởi chính não bộ của mình chính là bước đầu tiên của sự thông thái.

2. Giải mã những “Cú lừa” cấp độ cao (Spoiler Alert)

Trong cuốn sách này, McRaney không chỉ liệt kê các hiệu ứng lẻ tẻ mà ông kết nối chúng thành những câu chuyện về sự tự lừa dối vĩ đại. Dưới đây là những điểm nhấn “đắt giá” nhất:

Hiệu ứng Phản tác dụng (The Backfire Effect)

Đây có lẽ là phần gây ám ảnh nhất đối với những ai thường xuyên tranh luận trên mạng xã hội.

• Bạn tưởng là: Nếu bạn cung cấp cho ai đó những bằng chứng xác thực và số liệu chính xác, họ sẽ thay đổi quan điểm.

• Sự thật là: Khi những niềm tin cốt lõi của một người bị đe dọa bởi những sự thật trái ngược, họ không những không thay đổi mà còn bám chặt vào quan điểm sai lầm đó hơn bao giờ hết.

McRaney giải thích rằng não bộ coi một cuộc tranh luận về niềm tin giống như một cuộc tấn công vật lý. Để bảo vệ “cái tôi”, não bộ sẽ kích hoạt chế độ phòng thủ, khiến mọi bằng chứng bạn đưa ra chỉ càng làm đối phương củng cố thêm bức tường định kiến của họ.

Sự ảo tưởng về sự hiểu biết (The Illusion of Explanatory Depth)

Bạn có thực sự hiểu cách một chiếc khóa kéo hoạt động không? Hay một chiếc bồn cầu dội nước?

• Bạn tưởng là: Bạn hiểu rõ cơ chế vận hành của những thứ xung quanh mình.

• Sự thật là: Hầu hết chúng ta chỉ hiểu bề mặt nhưng lại tự tin rằng mình biết rất sâu. Khi được yêu cầu viết ra từng bước chi tiết để giải thích một quy trình đơn giản, não bộ chúng ta thường “đứng hình”.

Thí nghiệm này cho thấy chúng ta thường vay mượn trí tuệ của cộng đồng và nhầm tưởng đó là kiến thức của riêng mình. Đây chính là lý do vì sao chúng ta dễ dàng tin vào các thuyết âm mưu hoặc những lời hứa hão huyền của các chính trị gia.

Sự biện minh cho nỗ lực (Effort Justification)

Tại sao chúng ta lại yêu quý một món đồ nội thất tự tay lắp ráp (dù nó xấu) hơn một món đồ mua sẵn hoàn hảo? Đây chính là “Hiệu ứng IKEA”.

• Bạn tưởng là: Bạn đánh giá một thứ dựa trên giá trị sử dụng của nó.

• Sự thật là: Bạn đánh giá nó dựa trên lượng mồ hôi và nước mắt bạn đã bỏ ra. McRaney chỉ ra rằng con người có xu hướng gán cho những trải nghiệm đau khổ một ý nghĩa cao đẹp để tránh cảm giác mình đã phí hoài công sức. Đây cũng là lý do các nghi lễ “ma cũ bắt nạt ma mới” trong quân đội hoặc các tổ chức vẫn tồn tại: nó khiến các thành viên cảm thấy tự hào hơn về tổ chức đó.

3. Bản sắc cá nhân: Một cấu trúc lỏng lẻo

Một nội dung quan trọng khác trong cuốn sách là cách McRaney bóc tách về Ký ức và Bản sắc.

Ông nhấn mạnh rằng con người là những sinh vật kể chuyện chuyên nghiệp. Chúng ta không nhớ lại quá khứ, chúng ta đang “viết lại” quá khứ mỗi ngày để phù hợp với hình ảnh hiện tại của mình. Nếu bạn của ngày hôm nay là một người thành đạt, não bộ sẽ tự động lọc ra những ký ức thể hiện sự kiên trì của bạn trong quá khứ và “vứt bỏ” những lúc bạn lười biếng. Chúng ta là những biên tập viên tài ba của chính cuộc đời mình, nhưng đáng tiếc là chúng ta lại tin rằng những bản tin đó là sự thật khách quan.

4. Giá trị của cuốn sách đối với người học Tâm lý và Người đọc phổ thông

Điểm khác biệt so với cuốn đầu tiên

Nếu cuốn đầu tiên giống như một bộ sưu tập các lỗi logic, thì “Bạn Đỡ Ngu Ngơ Rồi Đấy” thiên về sự chữa lành và thấu hiểu. Nó dạy chúng ta sự khiêm tốn. Khi bạn biết rằng mình dễ bị tác động bởi “Hiệu ứng người quan sát” hay “Sự lây lan cảm xúc”, bạn sẽ bớt gay gắt hơn với người khác và tỉnh táo hơn trước những lời mời chào của marketing.

Tính ứng dụng thực tiễn

Cuốn sách này cực kỳ hữu ích cho những ai làm trong ngành quảng cáo, truyền thông hoặc quản lý nhân sự. Hiểu được cơ chế của “Ám ảnh thất bại” hay “Sự tự phục vụ” giúp bạn thiết kế được những thông điệp chạm đúng vào tử huyệt cảm xúc của khách hàng mà không gây ra phản ứng ngược.

5. Kết luận: Đã đến lúc chấp nhận sự “Ngu ngơ” của chính mình

David McRaney đã kết thúc cuốn sách bằng một thông điệp nhân văn: Con người không cần phải hoàn hảo về mặt lý trí để có một cuộc sống ý nghĩa. Sự “ngu ngơ” là một phần của thiết kế sinh học giúp chúng ta tồn tại trong một thế giới quá phức tạp.

“Bạn Đỡ Ngu Ngơ Rồi Đấy” không giúp bạn trở thành một thiên tài, nhưng nó giúp bạn trở thành một người quan sát thông thái hơn. Bạn sẽ học được cách mỉm cười trước một cơn giận vô cớ, biết dừng lại trước một món hàng giảm giá ảo, và quan trọng nhất, biết cách hoài nghi một cách lành mạnh trước những suy nghĩ của chính mình.

Bạn đã sẵn sàng để trở nên “đỡ ngu ngơ” hơn chưa? Hãy cầm cuốn sách này lên và bắt đầu cuộc hành trình giải mã chính mình ngay hôm nay!