Hành vi là gì trong tâm lý học? Vì sao con người hành động khác nhau?

Có những buổi chiều tan làm, tụi mình ngồi lại quán cà phê quen và tự hỏi tại sao cùng một câu nói của sếp mà người đồng nghiệp bên cạnh lại tỏ ra bực bội, trong khi bạn khác chỉ cười xòa cho qua. Hoặc đôi khi, chính bạn cũng ngỡ ngàng trước phản ứng của bản thân khi bỗng nhiên nổi nóng vì một chuyện hết sức vụn vặt. Những phản ứng trái ngược ấy xuất hiện mỗi ngày, tạo nên những khoảng cách vô hình giữa người với người.

Tâm lý học không nhìn hành động của con người như một điều ngẫu nhiên hay một nét tính nết cố định khó hiểu. Khi bóc tách từng lớp nhận thức, tụi mình sẽ nhận ra mỗi hành động bộc lộ ra ngoài đều là một thông điệp phản ánh thế giới nội tâm và bối cảnh sống xung quanh. Việc tìm hiểu nguồn gốc của các phản xạ thường nhật chính là bước đầu tiên để tụi mình bớt phán xét người khác và học cách thấu cảm sâu sắc hơn với chính mình.

Hành vi là gì trong tâm lý học?

Không chỉ là cử chỉ, hành vi là cách con người phản hồi thế giới

Trong tâm lý học, hành vi là toàn bộ những phản ứng, hành động hoặc biểu hiện có thể quan sát được của một cá nhân nhằm đáp lại các kích thích từ môi trường hoặc thôi thúc nội tâm [American Psychological Association, 2020]. Hành vi không đứng yên mà liên tục biến chuyển qua quá trình học tập, trải nghiệm và bối cảnh sống.

Nhiều người thường nghĩ hành vi chỉ gói gọn trong những cử chỉ tay chân hay lời ăn tiếng nói hằng ngày. Góc nhìn tâm lý học mở rộng khái niệm này thành một hệ thống phản hồi phức tạp, nơi một cái chớp mắt khi giật mình, bước chân lùi lại khi thấy nguy hiểm hay việc chọn im lặng giữa đám đông đều là hành vi. Mọi biểu hiện bên ngoài đều bắt nguồn từ các tín hiệu thần kinh tiếp nhận kích thích, sau đó xử lý qua bộ lọc ký ức rồi mới chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Sự đa dạng của hành vi giúp con người thích nghi linh hoạt với các điều kiện sống khác nhau. Khi gặp một tình huống bất như ý, có người chọn đối đầu trực diện, có người lại chọn cách rút lui để bảo toàn năng lượng. Sự khác biệt này không phản ánh việc ai đúng ai sai, mà cho thấy mỗi cá nhân đang sử dụng một chiến lược thích ứng riêng biệt được hình thành từ quá khứ.

Hành vi và thái độ khác nhau như thế nào?

Khoảng cách giữa “nghĩ một đằng” và “làm một nẻo”

Tụi mình rất dễ đánh đồng thái độ với hành vi, tin rằng một người nghĩ thế nào thì nhất định sẽ hành xử đúng như thế. Thái độ thực chất là trạng thái đánh giá mang tính nội tâm, bao gồm niềm tin, cảm xúc và sự yêu ghét của bạn dành cho một đối tượng cụ thể. Ngược lại, hành vi là kết quả hữu hình được bộc lộ ra thế giới bên ngoài. Một khoảng cách lớn luôn tồn tại giữa điều chúng ta tin tưởng và việc chúng ta thực sự làm.

Lý thuyết Bất hòa nhận thức chỉ ra rằng khi hành vi thực tế mâu thuẫn với niềm tin sẵn có, con người thường rơi vào trạng thái bứt rứt và có xu hướng tự biện minh để xoa dịu cảm giác khó chịu này [Leon Festinger, 1957]. Bên cạnh đó, Thuyết Hành vi có kế hoạch cũng chứng minh rằng việc biến một ý định thành hành động còn phụ thuộc vào chuẩn mực xã hội xung quanh và mức độ bạn cảm thấy mình có thể kiểm soát được tình huống [Icek Ajzen, 1991].

Tiêu chí phân biệt	Thái độ (Attitude)	Hành vi (Behavior)
Bản chất	Suy nghĩ, cảm xúc và đánh giá nội tâm (Vô hình)	Hành động, cử chỉ và phản ứng cụ thể bộc lộ ra ngoài (Hữu hình)
Khả năng quan sát	Khó nhận biết trực tiếp nếu cá nhân không chủ động chia sẻ	Dễ dàng quan sát, ghi nhận và đo lường trực tiếp từ bên ngoài
Tính nhất quán	Có thể duy trì ổn định trong tâm trí suốt thời gian dài	Dễ dao động và biến đổi linh hoạt tùy theo bối cảnh môi trường
Ví dụ thực tế	Luôn ý thức và đồng tình rằng ngủ trước 23h rất tốt cho sức khỏe	Vẫn nằm lướt điện thoại và chốt đơn mua sắm đến tận 1h sáng

 

Hiện tượng thức khuya săn đợt giảm giá trực tuyến là một ví dụ vô cùng quen thuộc với người trẻ. Hầu như ai cũng hiểu rõ việc ngủ sớm giúp tái tạo năng lượng và việc mua sắm bốc đồng gây tốn kém, đó là thái độ tích cực đối với lối sống lành mạnh. Lúc nửa đêm, khi sự mệt mỏi làm suy yếu khả năng tự kiểm soát nhận thức, hành vi bấm điện thoại chốt đơn lại xuất hiện như một cơ chế giải tỏa căng thẳng tức thời. Sự lệch pha này là một phản ứng tâm lý bình thường trước các cám dỗ môi trường, không đồng nghĩa với việc bạn là một người thiếu kỷ luật hay thất bại.

Vì sao con người có những hành vi khác nhau trước cùng một sự việc?

Công thức Kurt Lewin: Khi hành vi bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh

Nhà tâm lý học Kurt Lewin từng đưa ra một phương trình kinh điển để giải thích cách con người phản ứng: B = f(P, E) [Kurt Lewin, 1936]. Công thức này chỉ ra rằng hành vi (B – Behavior) là kết quả của sự tương tác qua lại giữa các yếu tố cá nhân (P – Person) và môi trường sống (E – Environment). Một hành động không bao giờ xuất hiện đơn độc mà luôn gắn liền với bối cảnh không gian, thời gian và các mối quan hệ xung quanh.

Yếu tố cá nhân bao gồm cấu trúc sinh học, niềm tin và những trải nghiệm từng tích lũy trong quá khứ. Môi trường lại là không gian vật lý, kỳ vọng xã hội hoặc áp lực từ những người xung quanh tại thời điểm diễn ra sự việc. Khi đặt cùng một cá nhân vào hai bối cảnh khác nhau, phản xạ bộc lộ ra ngoài sẽ có sự thay đổi rõ rệt để thích nghi với hoàn cảnh đó.

Tình huống nơi công sở minh họa rất rõ cho phương trình này. Một bạn nhân viên trẻ có thể ngồi im lặng suốt buổi họp của phòng ban, tạo cảm giác rụt rè và thiếu chủ động. Khi rời khỏi văn phòng để đi ăn trưa cùng nhóm bạn thân, chính người đó lại trò chuyện hoạt bát và đưa ra rất nhiều góc nhìn thú vị. Con người của bạn ấy không hề thay đổi, nhưng căn phòng họp với rào cản thứ bậc đã kích hoạt phản xạ phòng thủ, trong khi không gian an toàn tâm lý ở quán ăn lại khơi gợi sự cởi mở.

Vòng lặp học tập xã hội: Chúng ta vô thức sao chép hành vi từ người khác

Phần lớn cách ứng xử của chúng ta không phải là bản năng bẩm sinh mà được tiếp thu qua quá trình quan sát. Thuyết Tương tác tương hỗ chỉ ra rằng con người học cách phản hồi thế giới bằng việc nhìn cách người khác hành động và ghi nhận kết quả của hành động đó [Albert Bandura, 1977]. Khi thấy một hành vi được khen ngợi hoặc đem lại lợi ích, não bộ sẽ tự động lưu trữ và có xu hướng lặp lại hành vi tương tự trong tương lai.

Gia đình và văn hóa bản địa chính là những môi trường đầu tiên định hình nên phản xạ ứng xử. Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình chuộng sự thẳng thắn thường hình thành thói quen đối thoại trực diện khi gặp mâu thuẫn. Ngược lại, người lớn lên trong môi trường đề cao sự dĩ hòa vi quý sẽ có xu hướng chọn cách nhường nhịn hoặc im lặng để giữ hòa khí. Sự khác biệt về xuất phát điểm tạo nên những phản ứng hoàn toàn trái ngược khi hai người cùng đối mặt với một xung đột trong công việc.

Làm sao để thấu hiểu và điều chỉnh hành động mỗi ngày?

Bài tập 3 bước “Dừng – Tách – Chọn” để làm chủ phản xạ bộc phát

Khi đối diện với những tình huống bất ngờ, não bộ thường kích hoạt các phản xạ tự động theo thói quen cũ. Việc rèn luyện khả năng quan sát bản thân giúp bạn làm chậm lại các phản ứng bốc đồng và chủ động chọn lựa hành vi phù hợp hơn. Tụi mình có thể bắt đầu bằng một bài tập tư duy gồm ba bước đơn giản mỗi khi cảm thấy cơn giận hoặc sự khó chịu dâng lên:

1. Dừng (5 giây): Tạm ngắt phản xạ bộc phát ngay lập tức, hít thở sâu để làm dịu hệ thần kinh giao cảm và ngăn lời nói mang tính công kích.
2. Tách: Phân biệt rõ cảm xúc tức thời với bối cảnh thực tế (“Mình đang bực vì lời góp ý này hay do mình đang quá mệt và đói sau ngày dài làm việc?”).
3. Chọn: Chủ động lựa chọn một phản hồi mang tính xây dựng thay vì phản ứng theo bản năng phòng vệ thường ngày.

Khoảng dừng vài giây giữa tác nhân kích thích và phản ứng là chìa khóa để chuyển từ trạng thái phản xạ vô thức sang hành động có chủ đích. Luyện tập bài tập này thường xuyên giúp bạn giữ được sự bình tĩnh trong các cuộc đối thoại quan trọng và giảm bớt những hối tiếc sau các cơn nóng giận.

Mẹo tâm lý: Thiết kế lại môi trường sống để thay đổi hành vi dễ dàng hơn

Ý chí của con người là một nguồn tài nguyên có hạn và rất dễ cạn kiệt sau một ngày làm việc căng thẳng. Thay vì cố gắng gồng mình để duy trì kỷ luật, việc ứng dụng biến số môi trường ($E$) từ công thức của Kurt Lewin sẽ mang lại hiệu quả bền vững hơn rất nhiều. Thay đổi những yếu tố xung quanh giúp bạn tạo ra những gợi ý hành động mới mà không tốn quá nhiều năng lượng đấu tranh nội tâm.

Bạn có thể bắt đầu từ việc sắp xếp lại không gian làm việc và sinh hoạt cá nhân. Nếu muốn giảm thói quen lướt điện thoại khi làm việc, hãy để thiết bị ở phòng khác hoặc đặt ngoài tầm với thay vì để ngay cạnh bàn phím. Nếu muốn cải thiện mối quan hệ với một đồng nghiệp đang có khoảng cách, hãy chủ động rủ họ đi bộ mua cà phê thay vì tiếp tục trao đổi qua những dòng tin nhắn khô khan trên màn hình. Khi bối cảnh thay đổi, hành vi tự nhiên sẽ chuyển biến theo hướng tích cực hơn.

Những thắc mắc thường gặp về hành vi con người

Tính cách và hành vi có phải là một không?

Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau về bản chất. Tính cách đại diện cho những xu hướng tính khí và kiểu suy nghĩ tương đối ổn định bên trong một người suốt thời gian dài. Hành vi là những hành động cụ thể bộc lộ ra ngoài tại một thời điểm nhất định và chịu tác động rất lớn từ bối cảnh. Một người có xu hướng tính cách hướng nội vẫn hoàn toàn có thể tự tin thuyết trình trôi chảy trước đám đông nếu họ được chuẩn bị kỹ lưỡng và ở trong một môi trường tôn trọng.

Vì sao tụi mình hay phán xét hành vi của người khác nhưng lại dễ dãi với bản thân?

Xu hướng này bắt nguồn từ Thiên kiến quy kết cơ bản trong tâm lý học xã hội [Lee Ross, 1977]. Khi nhìn thấy người khác mắc lỗi, chúng ta thường vội vàng quy kết nguyên nhân cho tính cách hoặc đạo đức của họ, ví dụ như cho rằng ai đó đi trễ là vì vô trách nhiệm. Khi chính bản thân đi trễ, chúng ta lại nhanh chóng biện minh bằng các yếu tố hoàn cảnh bên ngoài như kẹt xe hay thời tiết xấu. Nhận biết được thiên kiến này sẽ giúp bạn nhìn nhận sai sót của người xung quanh với sự bao dung hơn.

Hành vi của một người có thể thay đổi hoàn toàn được không?

Hành vi hoàn toàn có thể thay đổi và tái định hình thông qua quá trình học tập và rèn luyện có chủ đích. Não bộ con người sở hữu tính mềm dẻo, cho phép tạo lập các liên kết thần kinh mới khi chúng ta tiếp xúc với những trải nghiệm khác biệt. Khi bạn chủ động bước vào một môi trường mới, nhận được những phản hồi tích cực và kiên trì thực hành các thói quen nhỏ mỗi ngày, những lối mòn hành vi cũ sẽ dần được thay thế bằng những cách phản hồi linh hoạt và lành mạnh hơn.

Đọc thêm: Hành vi, thói quen và tính cách: hiểu con người qua những gì lặp lại

Tài liệu tham khảo

• Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.
• American Psychological Association. (2020). APA Dictionary of Psychology. American Psychological Association.
• Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice-Hall.
• Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
• Lewin, K. (1936). Principles of Topological Psychology. McGraw-Hill.
• Ross, L. (1977). The intuitive psychologist and his shortcomings: Distortions in the attribution process. Advances in Experimental Social Psychology, 10, 173–220.